Гаджеттер — жазалау керек пе, әлде кешіру керек пе

Баланың миында не болып жатыр — нейропсихолог пен WUNDER academy сарапшыларының пікірі

Тікелей эфирдің жазбасы

Бала 1-сыныпқа дайын ба?

Руслана Писаренко және Зарина Карнаухова

Писаренко Руслана

WUNDER academy жекеменшік мектебінің құрылтайшысы және академиялық директоры

Көп ата-ана «оқып-үйренгендікті» (оқу және санау білуді) «дайындықпен» шатастырып жатады — яғни жүйке жүйесі мен психиканың жетілуімен. Біз Зарина Карнауховамен бірге тікелей эфирді дайындап, өткізіп, онда баланың оқуына табысты негіз қалай қалыптастыруға болатынын жан-жақты талқыладық.
Зарина Карнаухова

WUNDER academy жекеменшік мектебінің логопед-дефектологы

Болашақ бірінші сынып оқушыларының ата-аналары көбіне «оқу мен жазуға» алаңдайды да, ең маңыздысын ұмытып кетеді: бала мектепті психологиялық, физикалық және сөйлеу дамуы тұрғысынан көтере ала ма. 1-сыныпқа қабылдау кезінде біз дәл осыны кешенді түрде қараймыз: бала оқуға, күн тәртібіне және жаңа ортаға дайын ба.
Эфир барысында біз баланың 1-сыныпқа дайындығының түсінікті критерийлерін және қалған айларда шынайы түрде нені күшейтуге болатынын талқыладық.

WhatsApp-қа жазыңыз Telegram-ға жазыңыз

Мектепке қабылдау кезінде әңгімелесу барысында біз неге назар аударамыз

Мектепке дайындық мәселесі ата-аналарда жиі алаңдаушылық туғызады, алайда бірінші сыныпқа қабылдау — бұл тек «оқып-үйренгендікті», яғни оқу немесе санау дағдысын тексеру емес.

Алайда WUNDER academy сарапшыларының тәжірибесі көрсеткендей: академиялық дағдылар — айсбергтің тек ұшы ғана.

Біз, Руслана Писаренко (академиялық директор) және Зарина Карнаухова (логопед-дефектолог), дене мен жүйке жүйесінің дайындығы әліпбиді білуден неге маңыздырақ екенін түсіндіреміз:

Физиология: неге дене — мидың айнасы

Үйлесімділік және ірі моторика: бір аяқпен тұра алу, түзу сызық бойымен жүріп өту, допты қағып алу.
Нейродинамика: өз денесін басқара алу қабілеті зейінді басқара алуымен тікелей байланысты. Егер баланың үйлесімділігі әлсіз немесе бұлшықет тонусы төмен болса, оның миы барлық ресурсты партада дұрыс отыруға жұмсайды. Ал оқу үдерісіне күш қалмайды — мұндай оқушы 15 минуттан кейін-ақ «өшіп» қалады.

Биологиялық маркерлер: сүт тістерінің ауысуы және «филиппиндік тест» нәтижесі (қолды төбеден асырып, қарсы жақтағы құлаққа жеткізе алу) — бұл жай ғана белгілер емес, қаңқа мен мидың жетілу көрсеткіштері. Егер бала биологиялық тұрғыдан дайын болмаса, мектептегі жүктеме психосоматикалық ауруларға әкелуі мүмкін.

2. Сөйлеу жағдайы және фонематикалық есту

Логопед ретінде Зарина Карнаухова атап көрсетеді: даму нормаларына сәйкес алты жасқа қарай баланың барлық дыбыстары анық әрі дұрыс айтылуы тиіс.

Біз сөйлеу кемшіліктерін мектепке дейін түзетуді ұсынамыз, өйткені бұл тек дыбыстау мәселесі ғана емес, оқу материалын табысты меңгеруге тікелей әсер ететін фактор.

Неге бұл аса маңызды:

Дисграфия қаупі: Егер бала, мысалы, «Р» немесе «Л» дыбысын дұрыс айта алмаса, 90% ықтималдықпен жазуда қателер жібереді. Айтылу кемшіліктерінің барлығы дерлік жазуға да ауысады. Мұны бірінші сыныпта, жаңа ортадағы күйзеліс қосылған кезде түзету әлдеқайда қиын.

Фонематикалық есту: баланың өзін дұрыс естуі және өз сөйлеуін нақты бағалай алуы маңызды. Бала дыбыстарды құлақ арқылы анық ажырата білуі тиіс. Егер ол «З» бен «С» дыбыстарының айырмашылығын естімесе, диктанттарды сәтті жаза алмайды.

Медициналық аспектілер: дұрыс қалыптаспаған тістем көбіне ауызбен тыныс алуға әкеледі және аденоидтардың дамуын қоздыруы мүмкін, ал бұл — мидың оттегі жетіспеушілігіне, тез шаршауға және когнитивтік қабілеттердің төмендеуіне тікелей жол.

3. Психологиялық дайындық және әлеуметтік интеллект

Мектеп — бұл жаңа әлеуметтік деңгей. Әңгімелесу барысында біз баланың қаншалықты дербес және психологиялық тұрғыдан тұрақты екенін қараймыз.

Ішкі дайындық: бала мектепке барғысы келе ме. Бала психологиялық тұрғыдан дайын ба, жаңа кезеңге деген қалауы мен қызығушылығы бар ма.

Бөліну дағдысы: бала ата-анасынан сабырлы түрде ажырап, мұғалімнің кабинетіна өз бетінше кіре ала ма. Бұл — білімді сәтті меңгеру соған сүйенетін базалық қауіпсіздік сезімі.

Жетекші әрекеттің ауысуы: 7 жасқа қарай бала ойын әрекетінен оқу әрекетіне өтіп, табиғи қызығушылық пен білім алуға деген қажеттілікті көрсетуі тиіс.

Эмоционалдық интеллект. Біз сұрақтар қою арқылы мынаны түсінеміз: бала жеңілісті қабылдай ала ма? Ол ойын ережелерін сақтап, өз кезегін күте ала ма? 1-сыныпта тек өз «қалауына» ермей, ересектің нұсқауын қабылдай білу маңызды. 7 жасқа дейін баланың негізгі әрекеті — ойын болып қалады. 7 жаста маңдай бөлігі жетіліп, тек «қызық» болғанын емес, «қажетті» болғанын да орындай алу қабілеті пайда болады.

4. Хабардарлық пен дүниетаным — дамудың көрсеткіші

Біз базалық бағдарлануына назар аударамыз: бала өз аты-жөнін, мекенжайын біле ме, жыл мезгілдері мен апта күндерін ажырата ала ма.

Бұл білімдер жай ғана эрудиция емес, баланың дислексия мен дисграфияға бейімділігінің жоқтығын көрсететін маркер. Маңыздысы — жаттап алған ақпарат емес, қоршаған әлем құбылыстары арасындағы байланыстарды түсіну.

Егер балаға мұндай қарапайым дүниелерді атау қиын болса, бұл маман үшін көп нәрседен хабар беретін белгі және мұқият назар аударуды қажет етеді.

WhatsApp-қа жазыңыз Telegram-ға жазыңыз

Баланың 1-сыныпқа дайындығы: WUNDER academy сарапшыларынан кешенді чек-парақ

Ата-аналарға ұсынымдар: мектепке қалай дайындалу керек

Біз ата-аналарға назарды академиялық жазу жаттығуларынан «негізді» дамытуға ауыстыруды ұсынамыз:

Интеллектінің іргетасы ретінде «денені» дамыту

Спорт және үйлесімділік: Жүгіру, жүзу, таңертеңгі гимнастика, доппен ойнау кез келген планшеттен де тиімді нейрондық байланыстарды дамытады. Өз денесін басқара алу қабілеті зейінді басқара алуымен тікелей байланысты.
Жазу үлгілерінсіз ұсақ моториканы дамыту: Әріптерді жаздырғаннан гөрі, қолды тұрмыстық әрекеттер арқылы жаттықтырған дұрыс. Бауды байлау, ұсақ түймелерді тағу, қайшымен жұмыс істеу, ермексазбен мүсіндеу — қолды жазуға механикалық әріп көшіруден әлдеқайда жақсы дайындайды.

Логопедиялық және нейропсихологиялық гигиена

Уақытылы түзету: Егер 5 жаста баланың сөйлеуінде бұзылыстар болса, «өзі өтіп кетеді» деп күтпеңіз. Мектепке барғанға дейін дыбыстарды автоматтандыру аяқталуы тиіс, сонда ми тіл қозғалысын бақылауға емес, сабақтың мазмұнына назар аудара алады.
Ақпараттық детокс: Біз гаджеттерді барынша шектеуді ұсынамыз. Гаджеттер жүйке жүйесін шамадан тыс жүктеп, зейінді «ұрлайды». Планшеттегі ойындар «клиптік» зейін қалыптастырып, өзін-өзі бақылауға жауап беретін маңдай бөліктерінің дамуын тежейді.

Әлеуметтік-тұрмыстық дербестік

Мектеп — бұл бала күн сайын өз бетінше әрекет ететін кеңістік.
Өзін-өзі күту дағдылары: бала ересектің көмегінсіз дене шынықтыруға киім ауыстыра алуы, заттарын ұқыпты жинауы, тамақ салынған контейнерді ашуы, сөмкесін жинауы, өз құралдарын қадағалай алуы тиіс.
Егер тұрмыстық әрекеттер үнемі көмек талап етсе немесе тым көп уақыт алса, энергия оқуына емес, қарапайым міндеттерді еңсеруге жұмсалады.
Тұрмыстағы дербестік — ересектерге қолайлылық емес, баланың ішкі тірегінің қалыптасуы.

Дүниетанымды кеңейту

Күн сайын кітап оқыңыздар, оқиғаларды талқылаңыздар, сұрақтар қойыңыздар, деректерді бір-бірімен байланыстырыңыздар.
Бала өз мекенжайын, ата-анасының аты-жөнін білуі, жыл мезгілдерінің, айлар мен апта күндерінің ретін түсінуі, қарапайым себеп-салдарлық байланыстарды ажырата алуы тиіс.
Маңыздысы — жаттап алған деректердің саны емес, өзара байланыстарды түсіну қабілеті. Бала күзден кейін неге қыс келетінін немесе жұмыс күндерінің демалыс күндерінен айырмашылығын түсінген кезде, логикалық ойлауға, оқуға, математикаға және әрі қарайғы табысты білім алуға негіз қалыптасады.

Психологиялық дайындық және бөліну дағдысы

Ата-анасыз қарым-қатынас тәжірибесі: Үйірмелер мен секцияларға бару балаға басқа ересектерге сенуді және құрдастарымен қарым-қатынас орнатуды үйретеді.
Сәтті бастауға әсер ететін жеке фактор — мектеп лагерлеріндегі орта мен кеңістікке алдын ала бейімделу (мысалы, WUNDER жазғы қалалық лагері). Бала ғимаратпен, күн тәртібімен және адамдармен алдын ала таныс болса, бейімделу жеңілірек өтеді, ал академиялық жүктеме оңайырақ қабылданады.
Қателесуге құқық: Балада сәтсіздіктерге дұрыс көзқарас қалыптастырыңыз. Мектеп — бәрі бірден сәтті шығатын орын емес, үйренетін орын.

Лагерь туралы толығырақ

Күн тәртібі

Ұйқы мен сергектік режимін алдын ала тұрақтандырыңыз. Бала демалыс күндерін қоса алғанда, бір уақытта жатып, бір уақытта тұруы тиіс. Толыққанды ұйқы — зейіннің, есте сақтаудың және эмоционалдық тұрақтылықтың негізі. Ұйқының жетіспеуі ашушаңдыққа, зейіннің төмендеуіне және материалды меңгерудің нашарлауына әкеледі.
Ұйқыға дейін 1–1,5 сағат бұрын гаджеттер мен белсенді ойындарды тоқтатып, тыныш кешкі рәсім енгізіңіз — кітап оқу немесе жай әңгімелесу. Жүйелі күн тәртібі балаға мектеп жүктемесіне жеңіл бейімделуге және оқу күні бойы жұмыс қабілетін сақтауға көмектеседі.